Tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ và vận dụng trong đổi mới nội dung và phương thức sinh hoạt chi bộ hiện nay

GS.TS. LẠI QUỐC KHÁNH
Phó Hiệu trưởng trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN

Là người sáng lập, lãnh đạo, giáo dục và rèn luyện Đảng ta, Hồ Chí minh rất coi trọng xây dựng chi bộ Đảng. Tư tưởng của Người về Chi bộ mang tính khoa học và thực hiện sâu sắc, tạo cơ sở nền tảng để đảm bảo năng lực lãnh đạo, cầm quyền, sức chiến đấu của Đảng.

Trong quá trình xây dựng Đảng lãnh đạo, cầm quyền ở Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ luôn giữ vị trí nền tảng, vừa mang tính khoa học, vừa mang tính thực tiễn sâu sắc. Với Hồ Chí Minh, chi bộ không chỉ là đơn vị tổ chức cơ bản của Đảng, mà là “nền tảng” của Đảng, là “gốc rễ” của Đảng trong quần chúng. Những khái niệm đó không phải là cách nói tu từ, mà được xây dựng trên một hệ thống tư tưởng triết học - chính trị sâu sắc, phản ánh quy luật: một tổ chức chính trị chỉ mạnh khi nó mạnh từ nền, từ gốc.

Tư tưởng Hồ Chí Minh chỉ ra rằng: Đảng muốn mạnh, trước hết phải mạnh từ chi bộ. Đảng muốn trong sạch, phải bắt đầu từ đạo đức của chi bộ Đảng. Đảng muốn lãnh đạo nhân dân, thì trực tiếp nhất phải dựa vào chi bộ. Do đó, chi bộ không phải là nơi để tổ chức các sinh hoạt mang nặng tính thủ tục, hình thức, mà là không gian chính trị - văn hóa - đạo đức, nơi Đảng không ngừng tự chỉnh đốn, tự đổi mới, tự hoàn thiện mình.

Trong bối cảnh Đảng ta đang đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng, vấn đề nâng cao chất lượng chi bộ và sinh hoạt chi bộ không chỉ là yêu cầu nội bộ của Đảng, mà còn là một điều kiện đảm bảo năng lực lãnh đạo, cầm quyền của tổ chức Đảng, để Đảng có thể hoàn thành sứ mệnh trước dân tộc. Dự thảo văn kiện trình đại hội XIV đã chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ, phải coi sinh hoạt đảng là cuộc họp quan trọng nhất; phải bảo đảm thời lượng sinh hoạt chi bộ; chú trọng đổi mới nội dung và phương pháp tổ chức, gắn với nhiệm vụ, quyền hạn và phân công nhiệm vụ cho cấp uỷ và đảng viên; phát huy dân chủ trong thảo luận, tranh luận, gắn với đề cao kỷ luật, kỷ cương, khắc phục triệt để tình trạng thờ ơ, mất sức chiến đấu trong sinh hoạt đảng, sinh hoạt chi bộ; kiểm tra, giám sát kịp thời góp ý, nhắc nhở, phê bình, xử lý nghiêm chi bộ, đảng viên vi phạm nguyên tắc và chế độ sinh hoạt chi bộ, xem đây là kỷ luật nghiêm khắc nhất của Đảng”1. Để thực hiện mục tiêu đó, việc trở lại một cách có hệ thống với tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ, đặt trong bối cảnh kỷ nguyên mới, là nhiệm vụ cấp thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

1. Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc, được hình thành trên cơ sở kết hợp sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin với thực tiễn Việt Nam, văn hóa chính trị Á Đông và kinh nghiệm cách mạng thế giới, có giá trị và sức sống vượt thời gian, là nền tảng tư tưởng để xây dựng chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam vững mạnh. Trong khuôn khổ bài viết này, có thể khái quát một số quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về chi bộ như sau:

Một là, Hồ Chí Minh khẳng định: “chi bộ là nền tảng của Đảng”2. Người chỉ rõ: “Tổ chức gốc rễ của Đảng là chi bộ”3. Người nói rõ hơn: “Chi bộ là gốc rễ của Đảng ở trong quần chúng”4. Theo tinh thần đó, trong các tác phẩm như Sửa đổi lối làm việc, Chi bộ tốt và chi bộ chưa tốt, Di chúc, v.v., Người không bàn về chi bộ như một “đơn vị tổ chức” thuần túy, mà tiếp cận từ triết lý “vụ bản” - “lo việc gốc”: muốn Đảng mạnh phải bắt đầu từ việc làm cho nền, gốc của Đảng là chi bộ mạnh. Người nhấn mạnh cơ sở làm nên sức mạnh của Đảng là từ chi bộ: “Các chi bộ mạnh tức là Đảng mạnh”5. Xây dựng, chỉnh đốn Đảng, vì thế phải bắt đầu từ xây dựng, chỉnh đốn chi bộ: “Đảng mạnh là do các chi bộ mạnh”6. Thái độ “xem thường việc chỉnh đốn chi bộ”7, theo Hồ Chí Minh, cần bị phê phán. Người khẳng định, xây dựng, chỉnh đốn chi bộ, để “chi bộ tốt thì mọi công việc đều tốt”8.

Hai là, chi bộ là môi trường trực tiếp rèn luyện đạo đức cách mạng và tư cách người đảng viên. Trong Di chúc, Hồ Chí Minh căn dặn: “Đảng ta là một Đảng cầm quyền. Mỗi đảng viên và cán bộ phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, thật sự cần kiệm liêm chính, chí công vô tư”9. Đây là một luận điểm cốt lõi: Đảng cầm quyền chỉ có thể giữ được tính chính đáng và uy tín của mình nếu từng đảng viên thường xuyên tu dưỡng đạo đức cách mạng. Đối với Hồ Chí Minh, sinh hoạt chi bộ trước hết là sinh hoạt đạo đức chính trị: nếu sau mỗi kỳ sinh hoạt, đảng viên không “tốt lên”, không “trong sạch hơn”, thì chi bộ chưa hoàn thành nhiệm vụ của mình. Xây dựng Đảng ta thật sự “là đạo đức, là văn minh”, thì trước hết và căn bản, phải xây dựng chi bộ thật sự “là đạo đức, là văn minh”, để mỗi đảng viên thật sự “là đạo đức, là văn minh”.

Không chỉ nơi “rèn đức”, chi bộ còn là nơi “luyện tài” cho cán bộ, đảng viên. Hồ Chí Minh chỉ rõ, chi bộ phải “làm cho mọi đảng viên có tư tưởng xã hội chủ nghĩa cao, có đạo đức cách mạng, có năng lực quản lý kinh tế”10. Theo đó, muốn nâng cao hiệu quả và năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng, thì một trong những giải pháp đầu tiên phải chú ý, cũng chính là nâng cao chất lượng chi bộ và sinh hoạt chi bộ.

Ba là, Hồ Chí Minh coi cán bộ là “cái gốc của mọi công việc”, là “vốn liếng quý báu” của Đảng, và căn dặn rằng trong đấu tranh cách mạng, rất dễ “mất cán bộ”. Vì thế, bảo vệ cán bộ là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của Đảng, mà trực tiếp cũng là của các chi bộ - nơi cán bộ đảng viên sinh hoạt. Chi bộ bảo vệ cán bộ, tức là phải thực hiện thường xuyên và nghiêm chỉnh các nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt đảng. Theo Hồ Chí Minh, các nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt đảng giúp tôi rèn cán bộ, để cán bộ “miễn nhiễm” với các “tật bệnh”, nhất là “tật bệnh” liên quan đến quyền lực. Mặt khác, các nguyên tắc đó cũng giúp ngăn ngừa và kịp thời phát hiện, đấu tranh đối với những phần tử thoái hóa, biến chất trong Đảng. Người chỉ rõ, để bảo vệ cán bộ, chi bộ cần kiên quyết đấu tranh với kẻ xấu: “cần đuổi ra khỏi Đảng thì đuổi ra, cần cách chức thì phải cách chức, cần hạ tầng công tác thì hạ tầng công tác”11. Như vậy, việc chi bộ thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt đảng không chỉ giữ vững kỷ luật, kỷ cương nội bộ, mà còn là cách thiết thực nhất để bảo vệ cán bộ. Chi bộ không làm tốt điều đó, để hỏng cán bộ, mất cán bộ, để kẻ xấu trà trộn vào đội ngũ cán bộ, là có lỗi, thậm chí có tội trước Đảng và trước nhân dân.

Bốn là, chi bộ là kênh trực tiếp kết nối Đảng với nhân dân. Hồ Chí Minh nói rõ: “chi bộ đưa tình hình quần chúng lên Đảng, Đảng nghiên cứu kế hoạch chỉ thị nghị quyết đưa xuống chi bộ để chi bộ đem phổ biến trong quần chúng, lãnh đạo quần chúng thực hiện. Thực hiện rồi thu góp kinh nghiệm, chi bộ lại đem phổ biến trong quần chúng”12. Xét trên phương diện này, vai trò của chi bộ cũng cực kỳ quan trọng: “Chi bộ vững mạnh thì mọi chính sách của Đảng và Chính phủ nhất định thi hành được tốt”13, và phải làm cho “tất cả các chi bộ trở nên thật sự là hạt nhân lãnh đạo của Đảng ở mọi bộ, mọi ngành, mọi nghề, mọi nơi”14. Và nếu lấy “lòng dân” làm thước đo tính chính đáng của Đảng lãnh đạo, cầm quyền, thì để “được lòng dân”, chi bộ là khâu trực tiếp và năng lực lãnh đạo, vai trò nêu gương, tinh thần dấn thân của chi bộ điều kiện tiên quyết.

Những nội dung trên trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ, nếu đặt trong ngôn ngữ khoa học chính trị hiện đại, có thể thấy rất gần với các lý thuyết về “political legitimacy” (tính chính danh chính trị), “governance from below” (quản trị từ cơ sở lên), “social trust in political institutions” (niềm tin xã hội vào các thiết chế chính trị), v.v. Chính vì vậy, khi bàn về đổi mới nội dung, phương thức sinh hoạt chi bộ hiện nay, như Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã nêu thì việc trở lại và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ không chỉ là yêu cầu chính trị, mà còn là nhu cầu khoa học, là điều kiện để Đảng ta tiếp tục hoàn thiện mô hình đảng lãnh đạo, cầm quyền hiện đại, trong sạch, vững mạnh.

2. Thực trạng và những vấn đề đặt ra trong sinh hoạt chi bộ hiện nay

Thực tiễn những năm gần cho thấy, sinh hoạt chi bộ Đảng đã có những đổi mới khá căn bản, nhưng cũng còn tồn tại không ít hạn chế. Những hạn chế đó trở thành những rào cản, thách thức đối với xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong kỷ nguyên phát triển mới, với nhiều yêu cầu, nhiệm vụ mới đang đặt ra cấp thiết.

Hạn chế đầu tiên là nội dung sinh hoạt còn nghèo nàn, ít đổi mới, chưa theo kịp yêu cầu của thời đại. Không ít nơi vẫn sinh hoạt theo mô hình cũ: đọc báo cáo - nhận xét - thông qua - kết thúc, hoặc chỉ đơn giản là triển khai các công tác mang tính thủ tục, định kỳ hoặc thường xuyên. Mô hình này không sai về quy trình, nhưng thiếu “hơi thở” của thực tiễn đời sống chính trị, không phát huy được sức mạnh của trí tuệ tập thể, làm cho chi bộ không thực hiện đúng vai trò của mình.

Hạn chế thứ hai là phương thức sinh hoạt cũ kỹ, ít ứng dụng tri thức, phương pháp và kỹ năng lãnh đạo, tổ chức hiện đại, khoa học. Khi thế giới chuyển sang mô hình “e-governance”, “smart leader”, v.v., thì phương thức sinh hoạt chi bộ cũng phải đổi mới tương ứng. Nếu không, chi bộ sẽ đi chậm, đi sau những chuyển động thực tiễn đời sống chính trị. Việc triển khai app Sổ tay đảng viên là một bước đi đầu tiên có ý nghĩa, nhưng còn rất nhiều việc phải làm trong chuyển đổi số sinh hoạt chi bộ.

Hạn chế thứ ba là tính dân chủ còn hạn chế, tính chiến đấu còn thấp. Phê bình và tự phê bình - vốn là linh hồn của sinh hoạt chi bộ theo tư tưởng Hồ Chí Minh - có nơi chưa được thực hiện đúng nghĩa. Vẫn còn tâm lý ngại va chạm, sợ mất lòng, dẫn đến sinh hoạt chi bộ trở thành nơi “an toàn chính trị”, không phải nơi “rèn luyện chính trị”. Trong khi đó, có chỗ lại lợi dụng sinh hoạt chi bộ để gây bè kết phái, gây chia rẽ, đấu đá nội bộ, thiếu hẳn “tình đồng chí thương yêu lẫn nhau” - như Hồ Chí Minh đã căn dặn trong Di chúc.

Hạn chế thứ tư là chi bộ chưa thực sự gắn với giải quyết vấn đề của đơn vị và của nhân dân. Nội dung sinh hoạt còn thiên về báo cáo việc đã làm, ít bàn việc phải làm, nhất là những việc khó, gai góc, cần có vai trò lãnh đạo của chi bộ. Nói cách khác, sinh hoạt chi bộ có nơi chưa thực sự hướng tới khắc phục những “điểm nghẽn”, “điểm khó” của cơ quan, đơn vị, địa phương.

Hạn chế thứ năm là chưa hình thành văn hóa sinh hoạt chi bộ hiện đại. Văn hóa ấy bao gồm: đúng giờ giấc, đúng phương thức, đúng trọng tâm, đúng tinh thần trách nhiệm và đúng hiệu quả. Nhiều nơi còn nặng về “đủ số lượng” chứ chưa thực sự coi trọng “đạt chất lượng”.

Đi vào cụ thể hơn có thể thấy, thực trạng sinh hoạt chi bộ hiện nay đang bộc lộ một số vấn đề. Trước hết là vấn đề về ý thức và năng lực lãnh đạo, cầm quyền ở cấp cơ sở - vốn là nền tảng quyết định hiệu quả của toàn hệ thống chính trị. Khi chi bộ không nắm chắc tình hình tư tưởng đảng viên; không phân tích kịp thời những nguy cơ suy thoái đạo đức, lối sống; không nhận diện xu hướng “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”; hoặc khi chi bộ không đủ sức giải quyết các mối quan hệ trong nội bộ tổ chức, đơn vị, địa phương thì tổ chức cơ sở Đảng sẽ yếu đi, sẽ mất vai trò.

Một vấn đề đáng quan tâm khác là chất lượng đội ngũ bí thư chi bộ không đồng đều. Nhiều bí thư có năng lực lãnh đạo tốt, tư duy sắc bén, điều hành sinh hoạt chi bộ dân chủ, khoa học. Nhưng cũng có bí thư chưa được đào tạo bài bản về phương pháp điều hành cuộc họp, kỹ năng tổ chức sinh hoạt chi bộ theo tinh thần Hồ Chí Minh. Một số bí thư chi bộ không quen chủ trì thảo luận, có xu hướng độc thoại hoặc “cầm tay chỉ việc”, khiến chi bộ trở thành nơi nghe báo cáo một chiều thay vì là nơi thảo luận, quyết sách chính trị.

Ngoài ra, môi trường xã hội đang có nhiều đổi thay nhanh chóng: chuyển đổi số, mạng xã hội, yêu cầu minh bạch, trách nhiệm giải trình, đối thoại chính sách ngày càng cao, v.v.. Điều này đòi hỏi sinh hoạt chi bộ phải trở nên hiện đại hơn, linh hoạt hơn, thiết thực hơn. Nếu sinh hoạt chi bộ tiếp tục duy trì mô hình cũ sẽ rất khó thu hút đảng viên, nhất là đảng viên trẻ, tham gia một cách chủ động và hứng khởi.

Những hạn chế và vấn đề nói trên cần và có thể được nhận diện thấu đáo và giải quyết triệt để trên cơ sở vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ và quán triệt, triển khai nghiêm túc, đúng đắn sáng tạo tinh thần chỉ đạo của Đảng trong Văn kiện Đại hội XIV về “ Tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ”.

3. Đổi mới nội dung và phương thức sinh hoạt chi bộ - Gợi mở giải pháp từ tư tưởng Hồ Chí Minh

3.1. Đổi mới nội dung sinh hoạt đảng là đổi mới cốt lõi, vì nội dung quyết định phương pháp, quyết định chất lượng sinh hoạt chi bộ. Trong điều kiện hiện nay, nội dung sinh hoạt chi bộ cần được mở rộng và đi sâu theo năm trục công tác như sau:

Thứ nhất trục quán triệt chính trị - tư tưởng. Chi bộ không thể chỉ triển khai nghị quyết, mà phải phân tích nghị quyết, chuyển hóa nghị quyết thành nhận thức, thái độ và hành vi. Nội dung sinh hoạt cần đào sâu các vấn đề: thế giới biến động ra sao; tình hình khu vực ảnh hưởng gì đến Việt Nam? chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo đặt ra vấn đề gì đối với tổ chức Đảng? các nguy cơ suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” có những biểu hiện mới nào? chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật và Nhà nước có điểm đột phá gì, cần nhận thức và triển khai như thế nào? v.v.. Theo Hồ Chí Minh, chi bộ phải làm cho cán bộ, đảng viên hiểu biết chủ trương, đường lối của Đảng, tình hình trong nước và ngoài nước để hành động cho đúng.

Thứ hai,  trục vun bồi đạo đức - văn hóa. Đây là nội dung cốt lõi mà tư tưởng Hồ Chí Minh đặt lên hàng đầu. Chi bộ phải thường xuyên sinh hoạt về đạo đức, văn hóa lãnh đạo, cầm quyền; vai trò nêu gương, trách nhiệm cá nhân của cán bộ, đảng viên; ý thức, thái độ phục vụ nhân dân, v.v.. “Đảng là đạo đức, là văn minh”, nên sinh hoạt chi bộ phải kiến tạo, nuôi dưỡng, phát huy chất đạo đức, văn minh ấy ấy qua từng buổi sinh hoạt.

Thứ ba, là trục phát triển năng lực đảng viên. Năng lực đảng viên thời đại số không chỉ là năng lực chính trị - đạo đức, mà còn là năng lực số, năng lực đổi mới sáng tạo, năng lực phân tích dữ liệu, năng lực kết nối - hợp tác, v.v.. Sinh hoạt chi bộ phải trở thành nơi góp phần phát triển các năng lực ấy.

Thứ tư, trục giải quyết nhiệm vụ của tổ chức, đơn vị, địa phương. Chi bộ phải trở thành nơi bàn việc khó, việc mới, việc trọng tâm. Mỗi kỳ sinh hoạt cần chọn một “vấn đề then chốt” để thảo luận sâu. Sinh hoạt chi bộ phải hướng vào nhiệm vụ ấy, theo tinh thần: “việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh. Phải chú ý giải quyết hết các vấn đề dầu khó đến đâu mặc lòng, những vấn đề quan hệ tới đời sống của dân”15.

Thứ năm, trục kiểm tra, giám sát. Đây là nội dung thể hiện tính kỷ luật, tính chiến đấu và tính trách nhiệm của tổ chức Đảng, có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong công tác bảo vệ cán bộ, bảo vệ Đảng, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của Đảng. Sinh hoạt chi bộ cần đánh giá rõ: nhiệm vụ nào đã hoàn thành, nhiệm vụ nào còn chậm, nguyên nhân khách quan - chủ quan và trách nhiệm cụ thể thuộc về ai. Việc kiểm tra - giám sát phải được thực hiện thực chất, nghiêm túc, thẳng thắn, đúng với các quan điểm chỉ đạo của Hồ Chí Minh về “nói đi đôi với làm”, “nêu gương”.

Nội dung sinh hoạt như vậy sẽ bảo đảm chi bộ thật sự là trung tâm chính trị, đạo đức và trí tuệ ở cơ sở - nơi các nhiệm vụ của Đảng được bàn bạc và triển khai nghiêm túc, nơi đảng viên được rèn luyện thường xuyên và nơi các vấn đề của nhân dân được phản ánh trung thực và được giải quyết kịp thời, triệt để. Đây chính là tinh thần Hồ Chí Minh về sinh hoạt chi bộ: thiết thực, đúng việc, đúng người, đúng trách nhiệm và hướng tới hiệu quả thực chất.

3.2. Về phương thức sinh hoạt đảng, Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh sinh hoạt chi bộ phải dân chủ, thẳng thắn, thiết thực, chống mọi biểu hiện hình thức, chiếu lệ. Người yêu cầu tự phê bình và phê bình phải “ráo riết”, “triệt để”, “thật thà”, “không nể nang”, v.v.,  và coi đó là luật phát triển của Đảng, là cách tốt nhất để củng cố đoàn kết nội bộ và chỉnh đốn tổ chức. Đổi mới phương thức sinh hoạt chi bộ hiện nay, vì thế không phải là thay đổi cho “lạ mắt”, mà là trở lại đúng tinh thần Hồ Chí Minh, đồng thời vận dụng các phương pháp, kỹ năng, kỹ thuật hiện đại để làm cho những nguyên tắc đó trở nên sống động, hiệu quả hơn.

Một là, chuẩn hóa nhưng linh hoạt chế độ sinh hoạt, coi trọng thiết kế quy trình họp đúng với quy trình “tập thể lãnh đạo - cá nhân phụ trách”. Sinh hoạt chi bộ phải tuân thủ nghiêm kỳ họp thường kỳ, sinh hoạt chuyên đề theo Điều lệ Đảng và các hướng dẫn hiện hành; tuyệt đối không lồng ghép sinh hoạt chi bộ với họp chuyên môn. Đổi mới phương thức ở đây là thực hiện thật nghiêm túc những quy trình đó, nhưng vận dụng linh hoạt theo loại hình chi bộ, quy mô đảng viên và đặc thù địa bàn; tránh hai khuynh hướng: buông lỏng nguyên tắc hoặc “cứng nhắc hóa” quy trình. Biện chứng trong phương pháp làm việc - đây cũng là điều Hồ Chí Minh từng lưu ý.

Hai là, thay đổi tình trạng báo cáo một chiều sang thảo luận, đối thoại, trên nền tảng dân chủ nội bộ và tự phê bình, phê bình. Hồ Chí Minh yêu cầu: “Trong Đảng thực hành dân chủ rộng rãi, thường xuyên và nghiêm chỉnh tự phê bình và phê bình”16, mọi đảng viên đều phải được nói hết ý kiến, đồng thời phải dám tự phê bình, phê bình đồng chí mình một cách xây dựng. Phương thức sinh hoạt hiện đại vì thế cần được tổ chức theo mô hình: “vấn đề - phân tích - giải pháp - cam kết”. Bí thư và chi ủy không chỉ đọc báo cáo mà phải gợi mở những vấn đề trọng tâm, liên quan trực tiếp đến nhiệm vụ chính trị và đời sống của nhân dân; dành phần lớn thời gian cho trao đổi, tranh luận, chất vấn theo tinh thần xây dựng, hướng đến những giải pháp cụ thể. Tự phê bình và phê bình phải gắn với đánh giá kết quả thực hiện nghị quyết, với việc sửa chữa khuyết điểm cụ thể, tránh “nhận khuyết điểm chung chung”. Cách làm này vừa đúng với yêu cầu phê bình “ráo riết”, “triệt để”, thật thà”, vừa tạo ra sức sống mới cho sinh hoạt chi bộ trong điều kiện nhiều đảng viên có trình độ, có nhu cầu được đối thoại, phản biện.

Ba là, đa dạng hóa hình thức sinh hoạt; nghiên cứu, cho phép kết hợp sinh hoạt trực tiếp với trực tuyến, gắn với chuyển đổi số, nhưng giữ vững nguyên tắc tổ chức của Đảng, “chế độ sinh hoạt của chi bộ phải nghiêm túc”17. Thực tiễn trong nước cho thấy việc triển khai “Sổ tay đảng viên điện tử”, số hóa hồ sơ, nghị quyết, biên bản sinh hoạt đang tạo ra bước chuyển căn bản về phương thức tổ chức, quản lý sinh hoạt chi bộ, góp phần mở rộng không gian dân chủ và minh bạch hóa quy trình ra nghị quyết. Có thể tham chiếu kinh nghiệm chuyển đổi số trong sinh hoạt chi bộ của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Áp dụng chuyển đối số đối với chi bộ và sinh hoạt chi bộ cần được thực hiện có chọn lọc, trên cơ sở bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và phù hợp với Điều lệ Đảng, song rõ ràng đây là hướng đi tất yếu để hiện đại hóa phương thức sinh hoạt chi bộ.

Bốn là, gắn đổi mới phương thức sinh hoạt với cơ chế đánh giá, kiểm tra, giám sát và phản hồi hai chiều. Đổi mới phương thức theo tinh thần đó nghĩa là mỗi buổi sinh hoạt đều phải “lưu vết”: có biên bản, có nghị quyết rõ ràng, có đánh giá, rút kinh nghiệm, có phân công và theo dõi đến cùng việc thực hiện. Kinh nghiệm một số địa phương và của Đảng Cộng sản Trung Quốc cho thấy, khi sinh hoạt chi bộ theo cách “ba cuộc họp một bài học”18 và các hoạt động Đảng được đưa vào hệ thống đánh giá, thi đua, kiểm tra thường xuyên, được giám sát qua các nền tảng số, thì nguy cơ hình thức, đối phó giảm rõ rệt, còn tính kỷ luật và hiệu lực lãnh đạo tăng lên.

Như vậy, đổi mới phương thức sinh hoạt chi bộ theo tư tưởng Hồ Chí Minh, trong điều kiện chuyển đổi số và hội nhập hiện nay, phải kết hợp chặt chẽ giữa kế thừa và phát triển: kế thừa những nguyên tắc bất biến mà Người đã nêu, đồng thời phát triển sáng tạo về cách tổ chức, cách điều hành, cách sử dụng công nghệ và cách đánh giá. Khi phương thức được đổi mới đúng hướng, sinh hoạt chi bộ sẽ thực sự trở thành không gian chính trị - văn hóa - đạo đức đề rèn luyện đạo đức, bản lĩnh chính trị và năng lực hành động của đảng viên, là nơi đường lối, nghị quyết của Đảng được chuyển hóa thành những quyết sách cụ thể, thiết thực ở cơ sở.

4. Một số kiến nghị

Từ nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, thực trạng sinh hoạt chi bộ và một số định hướng mang tính phương pháp luận đối với đổi mới nội dung và phương thức sinh hoạt chi bộ theo tư tưởng Hồ Chí Minh, có thể nêu lên một số kiến nghị cụ thể với Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng một số nội dung như sau:

Một là, cần hoàn thiện một bộ tiêu chí đánh giá chất lượng sinh hoạt chi bộ theo hướng khoa học và định lượng hơn. Các quy định hiện hành đã xác định rõ yêu cầu tự chấm điểm ngay trong kỳ sinh hoạt, thảo luận và biểu quyết kết quả tại chi bộ, đồng thời có sự thẩm định độc lập của cán bộ được phân công theo dõi. Tuy nhiên, cách đánh giá này vẫn còn nghiêng về hình thức. Vì vậy, cần xây dựng bộ tiêu chí thống nhất trên phạm vi toàn quốc, bao gồm các hợp phần: bảo đảm nguyên tắc, mức độ tham gia và dân chủ, khả năng gắn kết nội dung sinh hoạt với nhiệm vụ chính trị, tác động sau sinh hoạt và mức độ hoàn thành cam kết hành động của đảng viên. Đồng thời, cần gắn kết quả đánh giá buổi sinh hoạt chi bộ với công tác đánh giá, xếp loại cán bộ và xếp loại tổ chức đảng hàng năm nhằm tạo động lực cải thiện chất lượng sinh hoạt thực chất hơn.

Hai là, cần chuẩn hóa quy trình sinh hoạt chi bộ theo hướng tinh gọn, khoa học và đồng bộ với các quy định mới của Đảng. Quy trình cần được thiết kế theo cấu trúc chuẩn gồm ba giai đoạn: chuẩn bị trước sinh hoạt, tổ chức sinh hoạt và hoàn thiện kết luận sau sinh hoạt. Mỗi chi bộ phải công bố tài liệu phục vụ sinh hoạt chi bộ trước ít nhất một ngày trên ứng dụng Sổ tay đảng viên điện tử để đảng viên nghiên cứu, tránh tình trạng sinh hoạt thụ động. Bên cạnh đó, việc công khai kết quả xếp loại buổi sinh hoạt ngay trong cuộc họp là biện pháp quan trọng để nâng cao tính minh bạch và tinh thần tự soi, tự sửa.

Ba là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong sinh hoạt chi bộ. Cần xây dựng hệ thống dữ liệu chi bộ số thống nhất, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu toàn quốc về tổ chức cơ sở đảng và đảng viên. Bên cạnh đó, đề nghị phát triển bảng điều khiển (dashboard) theo dõi chất lượng sinh hoạt chi bộ, mức độ tham gia, tỷ lệ hoàn thành cam kết đảng viên, theo mô hình quản trị số hiện đại. Đối với các chi bộ có nhiều đảng viên làm việc trong khu vực FDI, doanh nghiệp tư nhân hoặc đảng viên đi công tác dài ngày, cần thí điểm mô hình sinh hoạt trực tuyến có kiểm soát để vừa bảo đảm kỷ luật tổ chức đảng, vừa đáp ứng đặc thù nghề nghiệp. Về lâu dài, nên đưa nội dung xây dựng “đảng viên số - chi bộ số” thành một chỉ tiêu chính thức trong các nghị quyết về công tác xây dựng Đảng.

Bốn là, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát của cấp ủy cấp trên đối với sinh hoạt chi bộ theo hướng chủ động, đồng bộ và sâu sát hơn. Các văn bản Đảng hiện nay đều yêu cầu cấp ủy cấp trên phải xây dựng chương trình kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất, kịp thời phát hiện và chấn chỉnh các chi bộ yếu kém. Tuy vậy, để công tác này hiệu quả hơn, cần làm rõ hơn trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy nếu để chi bộ yếu kéo dài mà không có giải pháp khắc phục. Đồng thời, nên thiết lập cơ chế kiểm tra theo chuyên đề, tập trung vào những nội dung cốt lõi như tự phê bình và phê bình, chất lượng sinh hoạt chuyên đề, việc thực hiện cam kết hành động và mức độ ứng dụng chuyển đổi số. Có thể nghiên cứu thành lập các tổ công tác đặc biệt của cấp ủy để hỗ trợ, hướng dẫn hoặc “giải cứu” các chi bộ suy yếu kéo dài.

Năm là, quan tâm đặc biệt đến công tác đào tạo, bồi dưỡng, phát triển đội ngũ bí thư chi bộ - lực lượng nắm vai trò quyết định chất lượng sinh hoạt. Thực tế cho thấy nhiều bí thư chi bộ, nhất là ở khu dân cư, tổ dân phố, khu chung cư hoặc địa bàn nông thôn, còn hạn chế về năng lực tổ chức, phương pháp điều hành, kỹ năng dẫn dắt thảo luận và trình độ công nghệ số. Để khắc phục, cần xây dựng chương trình đào tạo Bí thư chi bộ theo mô hình “Bí thư chuyên nghiệp”, bao gồm các nội dung về lý luận chính trị, kỹ năng lãnh đạo cấp cơ sở, kỹ năng giải quyết vấn đề, quản trị xung đột, điều hành họp và ứng dụng công nghệ. Cùng với đó, cần xây dựng bộ chuẩn năng lực bí thư chi bộ và coi đây là tiêu chí quan trọng trong đánh giá, quy hoạch và luân chuyển cán bộ.

Sáu là, bảo đảm điều kiện vật chất và môi trường sinh hoạt chi bộ theo hướng hiện đại, thân thiện và chuyên nghiệp. Nhiều chi bộ khu dân cư, khu chung cư hoặc chi bộ trong doanh nghiệp tư nhân hiện không có địa điểm sinh hoạt ổn định. Cần nghiên cứu mô hình “phòng sinh hoạt chi bộ dùng chung” hoặc “phòng sinh hoạt chi bộ tiêu chuẩn” tại địa phương để tạo môi trường sinh hoạt ổn định, trang nghiêm và thuận tiện. Đây là yêu cầu không thể thiếu nếu muốn nâng cao chất lượng sinh hoạt thực chất, không hình thức.

Bảy là, gắn sinh hoạt chi bộ với việc giải quyết các “điểm nghẽn”, “rào cản” của cơ quan, đơn vị và địa phương. Hiện các quy định mới của Đảng yêu cầu sinh hoạt chi bộ phải “gắn với nhiệm vụ chính trị”, nhưng chưa định dạng cụ thể phương pháp nhận diện và xử lý điểm nghẽn. Do đó, đề nghị bổ sung yêu cầu: mỗi chi bộ phải xác định ít nhất một vấn đề trọng tâm (pain point) của đơn vị trong mỗi quý và đưa vào sinh hoạt chuyên đề; kết quả thực hiện phải được báo cáo cấp ủy cấp trên trong sơ kết sáu tháng và tổng kết cuối năm. Cơ chế này sẽ giúp sinh hoạt chi bộ trở thành không gian giải quyết vấn đề, thay vì chỉ nêu lại những công việc đã làm.

Tám là, tiếp tục làm sâu sắc hóa văn hóa sinh hoạt chi bộ theo tinh thần Hồ Chí Minh và phù hợp với thời đại mới. Văn hóa ấy không chỉ bao gồm đúng nguyên tắc, đúng giờ, đúng nội dung mà còn định hướng các giá trị văn hóa chính trị hiện đại như minh bạch, dân chủ, đối thoại, lắng nghe và trách nhiệm giải trình. Việc xây dựng văn hóa chi bộ hiện đại sẽ củng cố niềm tin của đảng viên, qua đó lan tỏa ra niềm tin xã hội đối với Đảng.

KẾT LUẬN

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chi bộ là di sản có giá trị nền tảng và lâu dài đối với công tác xây dựng Đảng. Trong thời đại ngày nay - thời đại của chuyển đổi số, hội nhập sâu rộng, cạnh tranh chiến lược gay gắt và những thách thức mới đối với mô hình một đảng lãnh đạo, cầm quyền - tư tưởng ấy càng trở nên thời sự và có ý nghĩa dẫn dắt. Chi bộ luôn là “gốc rễ của Đảng”, và đổi mới sinh hoạt chi bộ thực chất chính là xây dựng, chỉnh đốn Đảng từ gốc.

Đổi mới nội dung và phương thức sinh hoạt chi bộ không phải là sự điều chỉnh hình thức hay kỹ thuật tổ chức; đó là nhiệm vụ chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả và năng lực lãnh đạo, cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng trong bối cảnh mới. Chi bộ có mạnh, Đảng mới mạnh; Chi bộ có thực chất, dân chủ, kỷ cương và sáng tạo, thì đường lối của Đảng mới được hiện thực hóa trọn vẹn, niềm tin của nhân dân mới được củng cố bền vững. Đây cũng chính là yêu cầu để Đảng ta luôn xứng đáng là đội tiên phong của giai cấp công nhân, của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam - một Đảng “là đạo đức, là văn minh”, “một đảng cầm quyền” như Hồ Chí Minh căn dặn./.

[1] Toàn văn dự thảo các Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

2, 11 Hồ Chí Minh: Toàn tập,  Nxb. CTQG-ST, 2011, tập 9 tr. 311, 311

3, 5, 7 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 8 tr. 286, 288, 289

4 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 4, tr. 193.

6, 8, 14 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 13 tr. 29, 364, 30

9, 16, 17 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 15, tr. 622, 622, 547

10 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 14. tr. 295.

12 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 6.  tr. 373.

13 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 10,  tr. 504.

15 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 4, tr. 51-52.

18 Xem: 图解：什么是“三会一课”_共产党员网