PGS,TS TRẦN MINH TRƯỞNG
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Đồng chí Tố Hữu - nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam, người đã hiến dâng cả cuộc đời cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và xây dựng đất nước. Trên cương vị lãnh đạo mặt trận tư tưởng, lý luận, đồng chí đã có những cống hiến xuất sắc, góp phần làm cho mặt trận tư tưởng, lý luận trở thành vũ khí sắc bén của Đảng.
Theo sự phân công của Đảng, từ cuối 1954, đồng chí Tố Hữu được giao trực tiếp lãnh đạo công tác tư tưởng, lý luận của Đảng. Cụ thể là làm Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương - Cơ quan tham mưu của Trung ương Đảng về các lĩnh vực Tuyên truyền, Huấn học, Khoa học - Giáo dục; Văn hóa - Văn nghệ, đồng thời đồng chí còn được giao đảm trách chức vụ Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí, công tác tuyên truyền, giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, đường lối, chủ trương của Đảng từng bước thấm sâu trong cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân. Đồng chí đã đem hết tinh thần, nhiệt huyết, tri thức và kinh nghiệm hoạt động cách mạng để đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng, lý luận của Đảng ngày càng trưởng thành, phát triển lớn mạnh.
Trên mặt trận tư tưởng: Dưới sự lãnh đạo của đồng chí Tố Hữu, Ban Tuyên huấn Trung ương tập trung triển khai nhiệm vụ lãnh đạo công tác tư tưởng, trong đó trọng tâm là tuyên truyền, giáo dục ổn định tình hình chính trị, tư tưởng của nhân dân ở những vùng mới giải phóng (sau tiếp quản) theo tinh thần của Hiệp định Giơnevơ (7/1954). Cụ thể là đẩy mạnh công tác tuyên truyền vận động nhân dân chống lại các âm mưu, thủ đoạn xuyên tạc của địch vận động đồng bào di cư vào Nam. Bên cạnh công tác vận động tuyên truyền, ổn định chính trị, tư tưởng, Ban tuyên huấn Trung ương còn ra sức vận động nhân dân hăng hái thi đua sản xuất, thực hành tiết kiệm, ổn định đời sống, khắc phục hậu quả chiến tranh. Từ năm 1955 - 1956, nội dung công tác tuyên truyền được chỉ đạo phải tập trung phục vụ chủ trương “Cải cách ruộng đất”, nhằm tạo nên sự biến chuyển quan trọng về quan hệ sản xuất, giúp cho hàng chục vạn nông dân có tư liệu sản xuất (ruộng đất), tạo tiền đề cho công cuộc khôi phục, cải tạo và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, trong quá trình tổ chức tiến hành “Cải cách ruộng đất”, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, Đảng ta đã mắc phải “một số sai lầm phổ biến, nghiêm trọng và kéo dài”1. Trong 2 năm thực hiện, qua 8 đợt phát động quần chúng và tiến hành 5 đợt cải cách ruộng đất ở 3.563 xã, số địa chủ bị quy oan so với thực tế chiếm tỷ lệ 5,68%2; làm ảnh hưởng đến sự nghiệp cách mạng, đặc biệt là vấn đề đoàn kết dân tộc, một không khí nặng nề bao trùm ở nhiều vùng nông thôn. Đảng ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thẳng thắn nhận sai lầm và kiên quyết “sửa sai”. Công tác tư tưởng được xác định là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, để vừa giải thích, nhận sai lầm với nhân dân; vừa kịp thời khắc phục hậu quả do “Cải cách ruộng đất” gây ra. Với vai trò là người lãnh đạo, phụ trách công tác tư tưởng, đồng chí Tố Hữu đã nhận xét: “Tuy sai lầm về cải cách ruộng đất và chỉnh huấn đã được Trung ương Đảng thành thật kiểm điểm, Đảng ta đã công khai tự phê bình trước nhân dân, nhưng việc phân tích nguyên nhân khuyết điểm để rút ra những bài học đúng đắn là rất kịp thời ”3. Nhờ đó, đến cuối năm 1956, tình hình tư tưởng chính trị ở miền Bắc đã cơ bản ổn định, khôi phục lòng tin của nhân dân, nhất là ở nông thôn.
Bước sang thời kỳ khôi phục và cải tạo kinh tế ở miền Bắc (1957- 1958), trong điều kiện hòa bình mới lập lại ở miền Bắc, đất nước gặp rất nhiều vấn đề khó khăn, phức tạp cần phải giải quyết; đặc biệt là hoạt động tuyên truyền, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, chống đối chính quyền cách mạng của các lực lượng phản động ngày càng gia tăng. Trên cương vị Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương (năm 1958), đồng chí Tố Hữu đặc biệt quan tâm đến việc vận động thanh niên, phụ nữ, giới trí thức tham gia công tác tuyên truyền với nhân dân, đưa chủ trương, đường lối của Đảng vào cuộc sống xã hội. Đồng chí chỉ đạo xây dựng các “Đội tuyên truyền xung kích”, bám sát cơ sở, đi đến tận thôn, bản để tuyên truyền, quán triệt chủ trương, đường lối của Đảng và mục tiêu, lý tưởng tốt đẹp của chủ nghĩa xã hội sẽ thực hiện ở nước ta.
Để thực hiện công tác tư tưởng trên lĩnh vực văn hóa - văn nghệ, theo đồng chí Tố Hữu, văn hóa - văn nghệ không chỉ là một lĩnh vực trong đời sống tinh thần xã hội, mà còn “là một phương tiện” để triển khai chủ trương, đường lối của Đảng và thực hiện cuộc “Cách mạng văn hóa tư tưởng” rộng rãi trong xã hội. Vì vậy, đồng chí Tố Hữu trực tiếp chỉ đạo xây dựng một “nền văn nghệ nhân dân”; “Cách mạng hóa tư tưởng, quần chúng hóa sinh hoạt”, xây dựng nền văn hóa dân tộc - khoa học - đại chúng; góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chống tư tưởng lạc hậu, phản động; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trên mặt trận tư tưởng.
Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả, theo đồng chí Tố Hữu, phải phát huy dân chủ, đi đến thống nhất về tư tưởng và hành động trong “giới văn nghệ sĩ”, thể hiện trong sáng tác văn học, nghệ thuật theo định hướng tư tưởng của Đảng, đồng chí Tố Hữu đã chỉ đạo Ban Tuyên giáo Trung ương tổ chức nhiều hình thức hoạt động như: Tổ chức diễn đàn thảo luận, tranh luận để vạch rõ những quan điểm sai lầm về quan điểm sáng tác văn học nghệ thuật, (tiêu biểu là cuộc đấu tranh với nhóm Nhân văn giai phẩm), nhằm đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái, đặc biệt là sự chống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước. Cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng, cụ thể là trong lĩnh vực nghệ thuật, đã được tổng kết thành những bài học có giá trị, tác động tích cực đến tư tưởng, nhận thức của đội ngũ trí thức, vă n nghệ sĩ.
Có thể thấy, trên cương vị người lãnh đạo cao nhất về công tác tư tưởng, đồng chí Tố Hữu luôn chú trọng công tác tổng kết, rút kinh nghiệm. Trước tình hình nhiệm vụ mới, yêu cầu mới của cách mạng, đồng chí luôn trăn trở, suy ngẫm nghiên cứu để có sự chỉ đạo đúng đắn về nội dung, phương pháp, hình thức triển khai thực hiện công tác tư tưởng kịp thời, hiệu quả, đưa chủ trương đường lối của Đảng đến với cán bộ, đảng viên và nhân dân. Những quan điểm của đồng chí vẫn còn nguyên giá trị và có tính thời sự sâu sắc4.
Đối với đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng, đồng chí Tố Hữu đặc biệt quan tâm giáo dục, bồi dưỡng về phẩm chất đạo đức và trình độ, năng lực công tác. Đồng chí nói: “là người cán bộ của Đảng, được Đảng tin cậy và giao phó trách nhiệm, chúng ta càng phải thấy hết trách nhiệm nặng nề của mình trước Đảng và trước nhân dân để chăm lo tu dưỡng mình, luôn luôn xem xét tình cảm cách mạng, lập trường giai cấp vô sản, phẩm chất, đạo đức của mình. Từng ngày, từng ngày, cố gắng nâng cao năng lực nắm đường lối, năng lực quản lý kinh tế, năng lực tổ chức đời sống, năng lực xây dựng Đảng và tiến hành công tác quần chúng lên ngang yêu cầu của cách mạng”5. Khi đế quốc Mỹ tiến hành can thiệp và mở rộng cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, nhất là từ năm tháng 3 năm 1965, khi đế quốc Mỹ đưa quân trực tiếp vào tham chiến ở miền Nam và tiến hành chiến tranh phá hoại bằng Không quân và Hải quân đối với miền Bắc; trên cương vị Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, đồng chí đã đưa ra nhiều ý kiến chỉ đạo về công tác tư tưởng, triển khai mạnh mẽ việc tuyên truyền, vận động các tầng lớp nhân dân xây dựng quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược. thực hiện Lời kêu gọi (17/7/1966) của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Không có gì quý hơn độc lập tự do!”, giữ vững niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng của sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.
Sau chiến thắng của quân và dân ta ở miền Nam mùa Xuân Mậu Thân (năm 1968), trước sự phát triển của tình hình cách mạng trong nước và những diễn biến mới của quan hệ quốc tế, Đảng ta tiến hành đợt sinh hoạt chính trị rộng lớn nhằm làm cho cán bộ, đảng viên nhận thức đúng được những thuận lợi, khó khăn và quyết tâm của toàn Đảng toàn quan và dân ta trước sự phát triển mới của tình hình. Ngày 8-10-1968, phát biểu tại Hội nghị lãnh đạo các cơ quan Trung ương, đồng chí Tố Hữu đã quán triệt rõ 3 yêu cầu của đợt sinh hoạt chính trị là:
“1/Làm cho cán bộ đảng viên và rộng ra nhân dân nữa hiểu rõ tình hình phát triển” của cách mạng nước ta, những thuận lợi, khó khăn theo quan điểm của Trung ương Đảng để mỗi người “có cơ sở tự rút ra kết luận về những nhiệm vụ cần thiết phải làm đối với sự nghiệp chống Mỹ cứu nước” với ý thức, tinh thần, nghị lực hơn nhưng “còn thông minh hơn”;
2/ “phải làm chuyển biến lớn hơn về tư tưởng mạnh hơn, nhanh hơn”;
3/ “làm chuyển biến trong hành động”.
Đồng chí chỉ rõ những nội dung cần tiến hành để thực hiện tốt đợt sinh hoạt chính trị, trước hết là phải nắm chắc tình hình tư tưởng thực sự nhất. Để làm tốt điều này, đồng chí quán triệt: “Chớ tin vào những lời nói công khai, mà phải biết nghe tiếng nói thầm thì hơn. Muốn làm công tác tư tưởng sâu phải như thế. Phải nghe những câu nói ở ngoài hội nghị, trong những câu chuyện thông thường mới phản ánh đầy đủ tâm trạng của người ta”6.
Đồng chí chỉ đạo: “phải phát huy tự do tư tưởng. Làm sao cho anh em có thể nói ra những điều thành thực của mình. Đáng giá tình hình đúng hay không đúng, nhiệm vụ như vậy có nhất trí hay không..., họ nói và được thảo luận. Có như vậy thì nghị quyết của Đảng mới trở thành của mỗi người”7. Đặc biệt, đồng chí nhấn mạnh thêm rằng, phải “quan tâm tới anh em ngoài đảng”, “anh em ngoài đảng cũng được nghiên cứu”. “Dù là anh em ngoài Đảng cũng phải vũ trang cho họ những quan điểm như chúng ta nói... Coi họ như một đồng chí của Đảng mà nâng cao nhận thức của họ”8. Với tinh thần trách nhiệm, nhiệt huyết cách mạng, đồng chí Tố Hữu đã có những đóng góp quan trọng vào công tác tư tưởng của Đảng, góp phần động viên toàn Đảng, toàn quân, toàn dân hoàn thành thắng lợi cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ.
Sau khi đất nước được thống nhất, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng khẳng định: “Giai đoạn mới của cách mạng đòi hỏi phải đẩy mạnh hơn nữa cuộc cách mạng tư tưởng và văn hóa. Nhiệm vụ trung tâm của cuộc cách mạng này là xây dựng con người mới, xây dựng nền văn hóa mới; là tuyên truyền, giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin và đường lối chính sách của Đảng, làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin chiếm ưu thế tuyệt đối trong đời sống chính trị và tinh thần của toàn dân, làm cho đường lối, chính sách của Đảng thấu suốt trong cán bộ, đảng viên và quần chúng”9. Đồng chí đặc biệt quan tâm đến việc kiện toàn tổ chức, bộ máy và công tác bồi dưỡng nâng cao trình độ của đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng. Do đó, cho dù phải khắc phục hậu quả chiến tranh, phải huy động sức người sức của cho hai cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới ở hai đầu đất nước; lại bị các thế lực thù địch bao vây cấm vận... nhưng đất nước ta vẫn giữ vững ổn định chính trị, giữ vững sự lãnh đạo của Đảng và chế độ xã hội chủ nghĩa, tạo tiền đề cho công cuộc đổi mới thành công sau này.
Trên mặt trận lý luận của Đảng, đồng chí Tố Hữu đã có nhiều đóng góp quan trọng, thể hiện trên những quan điểm chỉ đạo công tác đào tạo cán bộ lý luận. Trên cương vị Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên huấn, Trưởng ban Khoa giáo, kiêm Giám đốc Trường Đảng cao cấp Nguyễn Ái Quốc, đồng chí cho rằng, để làm tốt hơn nữa nhiệm vụ giáo dục, đào tạo cán bộ trong giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa, cần phải xác định Trường Đảng cao cấp Nguyễn Ái Quốc là một trong những trung tâm quan trọng nghiên cứu và giảng dạy tư tưởng lý luận, quan điểm và đường lối của Đảng; góp phần xứng đáng vào việc nâng cao trình độ lý luận chính trị của cán bộ trung cao cấp, góp phần vào việc tăng cường sự nhất trí trong Đảng và giúp cho cán bộ hoàn thành các nhiệm vụ chính trị mà Đảng và Nhà nước đề ra.
Được giao là người lãnh đạo cao nhất về công tác tư tưởng, lý luận, đồng chí Tố Hữu có tầm nhìn xa mang tính chiến lược, thể hiện rõ trong việc tổ chức bộ máy, cán bộ và nội dung công việc. Điều này được thể hiện rõ nét hơn khi Trung ương Đảng phân công đồng chí đồng thời kiêm nhiệm Giám đốc Trường Đảng cao cấp mang tên Nguyễn Ái Quốc (1969-1979). Nhìn thấy trước nhu cầu lớn về cán bộ dể phục vụ cho cuộc chiến đấu đánh cho Mỹ cút, ngụy nhào và các nhiệm vụ sau chiến thắng, thống nhất Tổ quốc, đồng chí đã đề nghị Ban Bí thư cho mở rộng quy mô đào tạo cán bộ lãnh đạo và cán bộ lý luận, mở thêm Trường Đảng Trung ương tại chức, Trường Nguyễn Ái Quốc miền Nam ở vùng giải phóng miền Nam, hệ đặc biệt các lớp ngắn ngày cho các cán bộ chuẩn bị làm nhiệm vụ tiếp quản các thành phố miền Nam. Sau giải phóng miền Nam, Trường Đảng cao cấp Nguyễn Ái Quốc tức tốc mở thêm cơ sở 2 tại thành phố Hồ Chí Minh, nhằm đáp ứng kịp thời nhu cầu bức xúc về bồi dưỡng lý luận trung, cao cấp cho hàng ngàn cán bộ các vùng mới được giải phóng, đồng thời tiến hành củng cố về tổ chức, nội dung, chương trình đào tạo các trường Đảng ở các tỉnh, thành.
Dưới sự chỉ đạo của đồng chí Tố Hữu, công tác tổng kết giáo dục lý luận cũng được hết sức chú ý làm cơ sở trong việc xác định phương hướng, nội dung, phương thức hoạt động và tăng cường lực lượng. Nhờ đó, trong công tác cán bộ, Trường Đảng không chỉ đóng vai trò là môi trường đào tạo, bồi dưỡng về tư tưởng, chính trị, giáo dục, huấn luyện... mà còn là một tổ chức của Đảng, góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ lãnh đạo cho Đảng. Bên cạnh đó, đồng chí đặc biệt quan tâm và chỉ đạo đào tạo đội ngũ cán bộ giảng viên của Trường Đảng. Theo chỉ đạo của đồng chí, đối tượng tạo nguồn cho đội ngũ giảng viên Trường Đảng là những học viên là đảng viên đã trải qua thực tiễn sản xuất, tốt nghiệp đại học, đưa đi đào tạo để trở thành cán bộ giảng viên lý luận. Nội dung đào tạo cho đối tượng là nguồn giảng viên, cần chú trọng trang bị kiến thức lý luận cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin; gắn lý luận với thực tiễn, rèn luyện phẩm chất đạo đức và phong cách làm việc khoa học, có niềm tin sắt đá vào lý tưởng cộng sản. Theo đề xuất của đồng chí về công tác đào tạo cán bộ lý luận chiến lược (được Bộ Chính trị, Ban Bí thư chuẩn y), Ban Tổ chức Trung ương chọn 200 đồng chí đã được thử thách, rèn luyện trong sản xuất, chiến đấu, chủ yếu là đã trực tiếp chiến đấu ở chiến trường miền Nam, tốt nghiệp đại học, đưa về Trường Đảng cao cấp Nguyễn Ái Quốc để đào tạo, chọn lọc làm cán bộ lý luận kế tục sau này. Chương trình học rất cơ bản, rất hệ thống, kéo dài ba năm (chứ không phải hai năm, càng không phải một năm hay vài tháng như các lớp cao cấp khác). Xong chương trình ba năm, chọn lọc một số đồng chí có xu hướng, có năng lực lý luận để học tiếp theo chương trình nghiên cứu sinh. Nhiều lớp đào tạo nghiên cứu sinh cho cán bộ, giảng viên trường Đảng được mở ra và thu nhiều kết quả, như lớp nghiên cứu sinh Triết học và lớp Kinh tế chính trị học khóa II10. Kết quả là, nhờ có đội ngũ cán bộ, giảng viên có trình độ lý luận cao, đã đảm nhiệm tốt nhiệm vụ đào tạo cán bộ lãnh đạo cho Đảng và tham gia tham mưu xây dựng đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước. Đối với Trường Đảng ở các tỉnh, thành phố, đồng chí Tố Hữu cũng đặc biệt quan tâm đến việc mở rộng việc bồi dưỡng, nâng cao trình độ lý luận cho đội ngũ cán bộ nghiên cứu và giảng viên nhằm đáp ứng yêu cầu mở rộng và đảm bảo hiệu quả của việc học tập tại chức ở các bộ, các tỉnh, thành phố. Có thể nói, đồng chí Tố Hữu đã có cống hiến to lớn đối với công tác lý luận, đặc biệt là công tác đào tạo cán bộ lý luận tầm chiến lược; xây dựng hệ thống các nhà trường đào tạo đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng lý luận của Đảng.
Đồng chí Tố Hữu đã đảm nhiệm trọng trách lãnh đạo công tác tư tưởng, lý luận của Đảng trong suốt một thời gian dài với biết bao khó khăn, phức tạp. Đặc biệt là thời gian diễn ra cuộc kháng chiến chống xâm lược Mỹ vô cùng gay go, ác liệt và thời kỳ quá độ cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội, đầy cam go, thử thách, nhưng đồng chí đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà Đảng giao phó. Với phong cách làm việc dân chủ, thân tình, đoàn kết, gần gũi với cán bộ với nhân dân, học hỏi nhân dân để nâng cao trí tuệ của mình, đồng chí luôn được cán bộ và nhân dân yêu quý, kính trọng, giúp đỡ. Đồng chí Tố Hữu - Nhà thơ cách mạng tiêu biểu, người lãnh đạo xuất sắc trên mặt trân tư tưởng, lý luận của Đảng, xứng đáng là người học trò ưu tú của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, tập 19, tr. 558.2
2 Xem Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb CTQG, tập 17, tr. 426.
3 Tố Hữu: Nhớ lại một thời, (Hồi ký).Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2000, tr.280-281.
4 Tố Hữu: Cách mạng tư tưởng và văn hóa với sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới, con người mới (Đại hội IV của Đảng 12-1976).
5 Tố Hữu: Tăng cường năng lực lãnh đạo của các Huyện ủy, Nxb Sự Thật, 1968, tr.201-202.
6, 7, 8 Bài nói của đồng chí Tố Hữu tại Hội nghị các bộ lãnh đạo các cơ quan Trung ương (8-10-1968). Bản sao lưu tại Viện Hồ Chí Minh.
9 Đảng Cộng sản Việt Nam: Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thừ IV, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1977, tr. 114.
10 Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh: Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh 65 năm xây dựng và phát triển, Sđd, tr. 38.
